معرفت شناسي تبليغ

·        تعريف لغوي تبليغ :

تبليغ ، بلاغ ، ابلاغ از ريشه بلغ به معني رساندن و ارسال پيام به مخاطب با وسايل ممكن و دسترس مي باشد . (دهخدا ، لغت نامه) تبليغ و ابلاغ براي رساندن چيزي به فكر ، روح ، ضمير و قلب كسي به كار مي رود . بنابراين محتواي ابلاغ نمي تواند يك امر مادي و جسماني باشد . بلكه حتماً يك امر معنوي و روحي (يك احساس يا يك فكر) است و به عبارت ديگر معمولاً ابلاغ را در مورد پيام ها و امثال اينها به كار مي‌برند . (موگهي ، 1377) .

 

·        تعريف اصطلاحي تبليغ :

-  تبليغ يعني رساندن پيام به مخاطب از طريق برقراري ارتباط به منظور ايجاد دگرگوني در بينش و رفتار مخاطب . اين تبليغ بر سه عنصر اصلي پيام دهنده ، پيام گيرنده و محتواي پيام مبتني است . (محمدي ، 1385) .

-  پروفسور حميد مولانا ، استاد ايراني ارتباطات بين المللي در تعريفي از تبليغ مي‌گويد : «تبليغ عبارت است از نشر و پخش يك اصل از طريق افزايش يا گسترش و تكثير طبيعي در شرايط زماني و مكاني مخصوص. (فرصت‌ها و چالش‌ها 1385)‌

در زبان ها و فرهنگ ها ، اصطلاحات گوناگوني به منظور بيان مفهوم تبليغ استعمال شده است . در فرهنگ غربي معمولاً واژه propaganda براي تبليغ مورد استفاده قرار مي گيرد . تبليغ يا propaganda به معني ترويج ايمان ، ايجاد نظر خوب نسبت به شخص ، سازمان ، مذهب ، عقيده ، يا چيزي از طرق تحت تاثير قرار دادن افكار و عقايد مردم . گفته شده كه اولين بار واژه پروپاگندا يا تبليغ در غرب از سوي واتيكان و كليساي كاتوليك در ايتاليا بكار برده شد . در كليسا اتاقي براي تبليغ بود و افراد به آنجا مي رفتند و كشيش آنها را موعظه مي كرد . (محمدي ، 1382) دكتر دانيل استاريچ در تعريف تبليغ گفته است :

«تبليغ بعنوان روش يا روش هاي بهم پيوسته (در قالب يك مجموعه) براي بسيج و جهت دادن نيروهاي اجتماعي و فردي از طريق نفوذ در شخصيت ، افكار و عقايد و احساسات آنها ، به جهت رسيدن به يك هدف مشخص مي باشد كه اين هدف ممكن است سياسي ، نظامي ، فرهنگي و ... مشروع و نامشروع باشد . (كرمي ، 1381)

برخي از تحليل گران ، تبليغ را نوعي كار آموزشي مي دانند اگرچه ماهيت تبليغ با آموزش تفاوت روشن دارد . ولي بسياري بر اين عقيده اند كه تبليغات و آموزش در تعامل با همديگر معنا دارند كه تعريف ذيل معطوف به اين موضوع است :

-  تبليغ در بهترين و اصولي ترين شكل آن يك فعاليت آموزشي است كه به منظور رشد دانش و آگاهي هاي سياسي ، اجتماعي و فرهنگي ، نشر ارزش ها و سجاياي اخلاقي صورت مي گيرد كه در آن علاوه بر انتقال پيام از پيام دهنده به پيام گيرنده در حقيقت يك حركت آموزشي صورت مي‌گيرد . (فرصت ها و چالش ها)

·    تعريف تبليغ ديني

-  تبليغ اسلامي دانشي است كه به وسيله آن كليه تلاش هاي هنري در جهت ابلاغ محتواي اعتقادي ، احكام ، شرايع و مفاهيم اخلاقي اسلام به مردم شناسانده مي شود . (فرصت ها و چالش ها)

-  تبليغ ديني يعني رساندن حقايق و معارف اسلامي به مخاطب و دعوت و تشويق مردم به رعايت و اطاعت فرامين الهي و تاسي به سيره انبياء و ائمه اطهار عليهم السلام . همچنين دعوت به پيروي از حق و حقيقت و شناساندن بدي ها و پليدي ها و در ذيل آن ارايه شيوه هاي پويا جهت ستيز و مبارزه با ظلم و پلشتي ها است . (محمدي ، 1385)‌.

·    تاريخ تبليغ و تبليغات

بنابر آنچه كه از مطالعات تاريخي به دست مي آيد تبليغات به اندازه خلقت عالم هستي پيشينه دارد . انسان هاي بدوي براي ابراز اميال و مقاصد خود با استفاده از رنگ ها ، تصاوير ، اشارات ، علامات و ... سعي به ايجاد ارتباط و انتقال پيام و ترويج و توسعه عقايد خويش داشتند .

همچنين از دوران ماقبل تاريخ ، نوعي ارتباط در خصوص در دسترس بودن اجناس و كالاها وجود داشته است . برخي از تصاويري كه بر روي ديواره هاي غارهاي اوليه نقش بسته است ، مربوط به سازندگان اشياي ابتدايي مي باشد . بنابراين تبليغ مقوله اي نيست كه جديد باشد ، بلكه ريشه در زندگي اجتماعي انسان ها دارد . (محمديان ، 1382)

نسبت به تبليغ كلامي اگر چه تبليغ با روش سخنوري داراي تاريخچه طولاني است و با بررسي تاريخ تمدن ها اين نكته روشن مي شود كه بشر از دير زمان با فن سخنوري آشنا بوده است و براي پيشبرد مقاصد خود و اقناع ديگران از اين نيروي خدادادي استفاده مي‌كرده است ، اما از ظواهر تاريخ چنين پيداست كه فن خطابه براي اولين بار در سرزمين يونان مورد استفاده قرار گرفته است . در ميان دانشمندان يوناني هيچ كس به اندازه ارسطو در تشريح و توضيح اصول و قواعد تبليغ (فن خطابه) نقش موثري ايفا نكرده است . ايشان در سال 322 قبل از ميلاد كتاب معروف خطابه را نوشت و به اين فن سر و سامان بخشيد . (كرمي ، 1381)

 

 

 

·        سير تاريخي تبليغ انبياء

سير تاريخي تبليغات انبياء به صورت قصص انبياء در قرآن كريم آمده است . به نظر مي‌رسد جايگاه مهم تبليغات در تاريخ ، از زماني كه آدم ابوالبشر بر روي زمين هبوط كرد ، شروع شده است ، چرا كه حضرت آدم دعوت و تبليغ را مورد توجه جدي قرار داد . تبليغ هر يك از پيامبر الهي به روش خاص و متناسب با موقعيت زمان خويش بوده است . مثلاً دعوت ابراهيم عليه السلام تكيه بر مبارزه با خرافه ، شرك و انديشه بت پرستي است كه در آن زمان رواج داشته است . دعوت حضرت لوط عليه السلام بر محور ابعاد اخلاقي استوار بوده . زيرا انحراف اخلاقي دامنگير قوم آن حضرت بوده است . در دعوت حضرت شعيب عليه السلام اصطلاحات اقتصادي بيشتر مورد توجه قرار دارد . زيرا در آن زمان چپاول اموال و فساد اقتصادي رواج داشته است . در دعوت حضرت موسي عليه السلام مبارزه با دنيا زدگي ، اشرافي گري ، تجمل پرستي ، رفاه و قطب هاي قدرت ، ثروت ، نيرنگ و سحر مورد توجه بوده است . (كرمي ، 1381)

نكته‌ايي كه لازم به ذكر است اين كه پيامبران دو دسته‌اند: الف – پيامبراني كه هم قانون گذار و هم مبلغ بوده اند ، ب – پيامبراني كه فقط مبلغ بودند . تعداد دسته اول ، پنج پيامبر مي باشد كه مشهور به پيامبران اولوالعزم هستند . بقيه پيامبران ، مبلغ پيام پيامبران قانون گذار زمان عصر خود بوده اند . (مطهري ، 1363)

تبليغ در اسلام

با ظهور اسلام ، تبليغ وارد مرحله جديدي شد بدين گونه كه تبليغات از حالت خودسري و نوسان به صنعت منظم تخصصي در آمد و از انحصار برخي افراد مثل حكام ، سياسيون يا تجار ، خارج و به كليه افراد شايسته و با صلاحيت در هر زمان و مكان ارتقاء يافت و از سلطه مطلق يا هرج و مرج مطلق به آزادي انديشه و آزادي انسانيت راه گشود و ابزارهاي قديم متحول شد و در سايه تبليغ ، دين اسلام جهاني شد . ما ديديم كه هيات هاي اعزامي به سوي همه امت ها و كشورها گسيل شدند و بر اثر اين اعزام ها وديگر ابزارهاي تبليغ ، مشاهده كرديم كه چگونه از اطراف و اكناف هيات ها به سوي مكه و مدينه بسيج شدند تا خبر دين جديد را از نزديك مشاهده كنند . در اين راستا حج بر مسلمين واجب گرديد تا دراين گردهمايي سالانه بين المللي ، ارتباط توده ها در عاليترين سطح سازماندهي شود و تعاملات صورت پذيرد . شعر متحول گرديد . وسايل وابزارهاي ديگري پا به عرصه اجتماع نهاد كه سابقه نداشت ، مانند : منبر و محراب و ديگر وسايل كه همواره از مترقي ترين و موثرترين وسايل تبليغ بوده و خواهند بود . (عماره ،غيب ، در لواي اسلام) البته تبليغ در عصر پيامبر اعظم (ص) از آغاز بعثت تا پايان ابلاغ رسالت طي بيست و سه سال در مقطع‌هاي مختلفي قابل بررسي است . در عصر پس از پيامبر اعظم (ص) تبليغ وارد مرحله ديگري شد كه مي توان به دو دسته عصر ظهور و عصر غيبت تقسيم كرد . در زمان هر يك از ائمه عليهم السلام شيوه تبليغ متناسب با زمان و مكان و شرايط اجتماعي خود بوده است . مثلاً عنصر تبليغ در نهضت امام حسين عليه السلام در كنار ديگر عناصر مانند (عنصر عدم تسليم در مقابل تقاضاي جابرانه قدرت حاكم زمان، عنصر امر به معروف و نهي از منكر و عنصر اتمام حجت) (عماره ، غيب ،‌در لواي اسلام) از اهميت بسزايي برخوردار است كه بررسي مبسوط اين مراحل نياز به يك مقاله مستقل دارد .

·        تبليغ از نظر قرآن

-       در قرآن كريم براي تبليغ از كلمات «ابلاغ ، انذار ، تبشير ، تخويف ، هدايت ، ارشاد ، دعوت ، امر به معروف و نهي از منكر» استفاده شده است . كه هر يك به بعدي از ابعاد تبليغ اشاره دارد . اولين آياتي كه بر پيامبر اسلامي نازل شده او را به قيام و انذار دعوت مي كند . (قرائتي ، 1366) «قم فانذر» در جايي قرآن هدف از تبليغ را زنده كردن مي داند و مي فرمايد «دعاكم لما يحييكم» (انفال ، 24) دعوت انبياء زنده كردن شماست . همچنين در آيه‌ي مي‌فرمايد : «كنتم خير امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنكر» بر اساس اين آيه انعكاس برتري امت اسلامي بر ساير امم در انجام امر و نهي و رسانده پيام الهي است . از مفهوم اين آيه بر مي آيد كه هرگاه امت اسلام از خصلت هدايت گري و پيام رساني بي بهره گردد ، شايسته بهترين امت بودن را نخواهد داشت . (كرمي ، 1381)‌در آيه‌يي عدم تبليغ را با نفي رسالت پيامبر برابر مي داند : يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته (مائده ، 67) اي رسول ابلاغ كن آنچه كه از طرف پروردگارت به تو نازل شده است و اگر آنچه كه به تو نازل شده به مردم نرساني ، رسالت خود را ابلاغ نكردي . در جايي ديگر مي فرمايد كه تكليف تو فقط تبليغ است : «فاعلموا انما علي رسولنا البلاغ المبين»‌ (مائده ،‌92) بدانيد كه بر رسول ما جز ابلاغ آشكار حكم خدا ، تكليفي نخواهد بود .

-  همچنين مي توان گفت محتواي تبليغ تمام انبياء يكي بوده است : «ان اعبدوا الله و اجتنبوا الطاغوت» (قرائتي ، 1366) به طور كلي مي توان گفت از منظر قرآن ، تبليغ جوهره كليه اديان و مسئوليت همه پيامبران الهي بوده است . بنابراين هدف از تبليغ نشر قانون الهي ، مبارزه با ظلم ، دعوت به عدالت و تقوي ، ارشاد و امر به معروف و نهي از منكر و رويش و تعالي است . از اينرو مسئوليت تبليغ از طرف خداوند بر دوش انبياء و ائمه اطهار عليهم السلام سپس بر دوش علماي رباني گذارده شده است . (همان)

·        دامنه تبليغ :

تبليغ محدود به مكان و زمان خاصي نيست و مرز و بوم ندارد . رسول اكرم (ص) به سران كشورهاي يمن ، حبشه ، روم ، ايران و يمامه دعوتنامه نوشتند و امام خميني نيز به رهبر بزرگترين قدرت هاي ماركسيستي ، نامه دعوت نوشتند . در تاريخ مي خوانيم كشور تانزانيا و زنگبار در آفريقا از طريق تجار فارس كه با كشتي به آنجا سفر كرده بودند مسلمان شدند . در قرن يازدهم در جنگي كه اتفاق افتاد ، يك عالم مسلمان اسير شد ،‌او را به روم بردند و اين فقيه با تبليغ خود اسلام را به روم برد .

با هجرت يك عالم قزويني به كشور چين اسلام به چين وارد شد و مردم شمال كشور چاد از طريق چند زن مسلمان با اسلام آشنا شدند .

زماني مسلماناني نظير مصعب با هجرت به مدينه و جعفر طيار به حبشه و علي بن ابيطالب عليه السلام به يمن اسلام را ترويج مي كردند . (محمدي ، 1385)‌

امروزه كليسا با ترجمه انجيل به 1200 زبان و ترويج مسيحيت ، صداي خود را در سراسر جهان پخش مي كند . تعداد ايستگاه هاي راديويي و تلويزيوني مربوط به تبليغات مسيحيت به بيش از 280 ايستگاه رسيده است . ودر اين ميان تعداد مجلات و نشريات مسيحي به بيش از 20700 مي باشد . (خبرنامه فرهنگي اجتماعي سازمان تبليغات ، شماره 23)

اركان تبليغ ديني

تبليغ ديني شامل پنج ركن ذيل مي باشد :

الف : اهداف تبليغ كه مي تواند دعوت به توحيد و قسط ، جهان غيب ، معاد ، مكارم اخلاقي ، تعليم و تعلم ، انقلاب دروني ، آزادي اجتماعي و معنوي ، عبادت و فطرت و انديشه باشد .

ب : مبلغ يا پيام دهنده كه لازم است داراي ويژگي‌هاي ذيل باشد :

-       آشنا با ماهيت پيام

-       آشنايي و مهارت استفاده از ابزار تبليغ

-       بلاغت و فصاحت

-       مهارت مديريت و رهبري

-       اخلاص

-       تواضع و فروتني

-       ناصح بودن

-       شهامت و شجاعت (محمدي ،‌1382)‌

ج : محتواي پيام تبليغ ديني

در اين زمينه شناخت محتوي ، شاخص هاي موفقيت پيام و تاثير پيام مطرح است .

د : مخاطب يا پيام گيرنده

در اين بخش شناخت مخاطب و ويژگي هاي رواني ، اجتماعي و فرهنگي ايشان مورد نظر است .

هـ : روش ها و ابزارهاي تبليغ

عمده مطلب در اين مقاله ذيل اين عنوان مطرح مي شود ، چرا كه امروزه از بين انواع ابزارهاي تبليغي ديني چون تبليغ سنتي و تبليغ رسانه اي ، به جهت اهميت و حجم بالاي ارتباط توده ها خصوصاً جوانان با پديده اينترنت ، از انواع تبليغ رسانه اي به اين نوع از امكانات رسانه اي مي پردازيم .

اهميت اينترنت و نقش آن در تبليغ ديني

شركت IBM كه از جمله بزرگترين شركت هاي كامپيوتري جهان مي باشد در تحقيقي توسط اين شركت انجام شد اعلام نمود كه هر روز بالغ بر يك ميليون صفحه الكترونيكي به فضاي مجازي اينترنتي كه فعالانه در دسترس هستند افزوده مي گردد. (عطاران ، 1380) با توجه به اينكه حجم بسيار بالايي از فضاي مجازي فوق به سايت‌ها و بلاگ هاي ديني و يا ضد ديني اختصاص دارد و از طرفي با توجه به گذشت حدود 5 سال از انجام تحقيق فوق و افزايش تصاعدي صفحات اينترنتي در سالهاي اخير آيا مي توان نتيجه گرفت كه فضاي مجازي اينترنت تهديدي براي اعتقادات ديني اسلامي – شيعي و تبليغ آن محسوب مي گردد ؟‌از طرف ديگر امروزه با اين مسئله مواجه هستيم كه سازمان يونسكو پيشنهاد داده است كه دسترسي به فضاي اطلاعاتي از حقوق اساسي انسان ها به شمار آيد و به اعلاميه حقوق بشر افزوده گردد . (احمديان ، 1383)‌.

بنظر مي رسد برخورد منفعلانه با اين پديده همانا آن را تبديل به تهديدي عليه دين و تبليغ مي كند ، ليكن اگر با ين پديده بصورت فعالانه برخورد شده و به عنوان ابزاري سودمند و قدرت مندتر حوزه تبليغ به آن نگاه شود ، آنگاه مي توان با تسلط بر اين ابزار از فضاي اطلاعاتي مجازي استفاده نمود و به مقابله با تبليغات و هجمه‌هاي ضد ديني برخواست.

امكانات اينترنت و كاربردهاي آن در تبليغ ديني

مدت 30 سال از پيدايش فناوري اينترنت مي گذرد ، شبكه آرپانت[1] شبكه اي بود رايانه‌اي كه جهت برقراري ارتباط مستمر بين تشكيلات نظامي ايالات متحده آمريكا مورد استفاده قرار مي گرفت ، سپس پژوهشگران و محققان در دانشگاه ها ، جهت ارسال اطلاعات از طريق خطوط تلفن ، اين شبكه را به كار گرفتند و موجبات گسترش اين شبكه را فراهم آوردند . به تدريج ، شبكه ها رايانه اي سراسر دنيا به يكديگر پيوستند و آنچه امروز «اينترنت»[2] ناميده مي شود را به وجود آوردند .

در سال 1990 محيط «فوق متن»[3] فراهم آمد كه به كمك آن و به آساني مي توان از طريق حركت سريع در شبكه ، به صفحات گوناگون در آن دسترسي يافت .

«وب» بخشي از اينترنت است كه نه تنها از طريق خطوط يا كابل هاي تلفن متن هاي اطلاعاتي را از رايانه اي به رايانه اي ديگر منتقل مي كند ، بلكه از توانايي ارسال تصاوير ، فايل (پرونده) هاي صوتي و تصويري نيز برخوردار است . (لوين ، 1382)

امروزه چند ميليارد صفحه وب قابل دسترسي مي باشد . موتورهاي جستجوگر در اينترنت اين امكان را به مبلغ ديني مي دهد كه جهت جمع آوري اطلاعات در زمينه هاي مورد نظر و تبادل اطلاعات اقدام نمايد و بر عكس سالهاي گذشته كه اين كار زمان و انرژي بسيار زيادي را مي طلبيد ، امروزه شخصي كه دانش و مهارت استفاده از اينترنت را داشته باشد در عرض چند ثانيه مي تواند به ميليون ها صفحه اطلاعات الكترونيكي دست يابد .

آمارها نشان مي دهند ميزان توليد اطلاعات و حجم اطلاعات ذخيره شده در شبكه‌هاي جهاني در حال حاضر براي هر يك از ساكنين كره زمين معادل 80 مگابايت مي باشد و لذا دسترسي به اطلاعات مورد نياز توليد شده از يك سو و شناخت روش ها و ابزارهاي جستجوي اطلاعات از سوي ديگر ، جستجو در اينترنت و وب را به يكي از مهمترين مهارت هاي شخصي افراد در هزاره جديد تبديل نموده است . (دهستاني منفرد ، دومين همايش ، 1383)

پست الكترونيكي [4]

يكي از امكانات بسيار مفيد اينترنت پست الكترونيكي مي باشد . با استفاده از پست الكترونيكي مي توان پيام هاي خاصي را براي عده كثيري از كاربران ارسال كرده و يا دريافت نمود . در واقع يكي از ابزارهاي مفيد جهت ارتباط مستمر مبلغ و پيام گير مي باشد.

سايت ها[5] و بلاگ ها[6]

سايت ها و بلاگ ها در نگاه اول با هم تفاوتي ندارند ، از نظر فني هم اين دو شبيه به هم هستند . هر دو يك آدرس[7] دارند و يك محل براي ذخيره سازي در اينترنت . مهمترين عاملي كه اين دو را هم جدا مي كند اول مسئله هزينه است و دوم مسئله سادگي ، براي داشتن سايت معهمولاً بايست مبالغي پرداخت وليكن و بلاگ  ها اغلب رايگان هستند . نكته بعد اينكه طراحي و بلاگ  ها نسبت به سايت ها بسيار ساده هستند به همين جهت و بلاگ  معمولاً به وب سايتي گفته مي شود كه به جهت سادگي و ارزاني شامل نوشته هاي شخصي يك فرد راجع به موضوعات مختلف مي باشد . از اين رو مبلغان اگر بصورت سازماني عمل كنند مي توانند جهت تشكيلات خود سايتي داشته باشند و در عين حال مي توانند با ايجاد يك وب لاگ به صورت شخصي نيز به تبليغ بپردازند . (مظلومي 1384)

امروزه سازمان ها و افراد در تمام رده‌ها با راه اندازي سايت و بلاگ  به ارائه عقايد و نظرات خود مي پردازند كه و بلاگ  روساي جمهوري اسلامي ايران از جمله آنان است . با نگاهي گذرا به سايت ها و وب لاگ هاي فارسي ملاحظه مي شود كه فقط و بلاگ  هاي فارسي ديني و مذهبي پيش از چند ده هزار است و در زبان هاي غير فارسي سايت ها و بلاگ  ها ديني و يا غير ديني به بيش از چند صد هزار مي رسد .

تالارهاي گفتگو

از جمله امكانات اينترنت اتاق هاي گفتگو مي باشد كه بصورت جزيي از يك سايت و بصورت مستقل امكان گفتگوي صوتي – تصويري و يا نوشتاري را به كاربران اينترنت مي دهد . معمولاً در سايت هاي گفتگو ، تالارهاي گفتگو بصورت موضوعي تقسيم شده اند و تقريباً يكي از تالارهاي گفتگو در تمامي سايت ها بخش موضوعي مذهبي مي باشد كه كاربران با گرايشات مذهبي يا ضد مذهبي در اين تالارها به تبادل نظر مي پردازند . مبلغان ديني نيز مي توانند با راه اندازي تالارهاي گفتگو در سايت يا وبلاگ خود و يا حضور در تالارهاي گفتگو در ديگر سايت‌ها به ابراز نظر و تبليغ بپردازد و يا از اعتقادات ديني در مقابل هجمه‌هاي ضد ديني دفاع كنند . با توجه به گسترش فوق العاده تالارهاي گفتگو و استقبال كاربران از آن ، يكي از مهمترين ابزارهاي تبليغ ديني مي تواند همين تالارهاي گفتگو باشد .

نتيجه گيري :

تبليغ ديني در طي سالها به اشكال مختلف مورد توجه و عمل قرار مي گرفته است . امروزه با توجه به گسترش روزافزون اينترنت و حضور و تاثير بسيار زياد آن در اقشار مختلف مردم از كودكان تا كهنسالان ، لازم است مبلغين دين از اين امكان استفاده نمايند . لازمه اين امر شناخت و مهارت استفاده از اين امكانات مي باشد كه مي بايست بصورت جدي از جانب سازمان‌هاي تبليغاتي و مبلغان ديني پيگيري و بصورت سازماندهي شده و هماهنگ از آن استفاده نمود و در واقع وجود تهديدآميز اين فن آوري را به فرصتي براي توسعه و تعميق مفاهيم ديني و اعتقادي تبديل نماييم . انشاء‌الله

دکتر داود محمدی-حاج اقا انصاری

منابع :‌

 

1.  قرآن مجيد

2.  دهخدا ، علي اكبر ، لغت نامه

3. موگهي ، عبدالرحيم ، تبليغ و مبلغ در آثار شهيد مطهري ، دفتر تبليغات حوزه علميه قم ، 1377 .

4. محمدي، داود ، بررسي و تحليل رويكرد نيازسنجي تبليغ ديني ، دفتر تبليغات حوزه علميه قم ، 1385 .

5.  محمدي ، داود ، توسعه منابع انساني مبلغ ، دانشكده فرهنگ و معارف ، 1382.

6. كرمي ، رضا ، روش تبليغ ، چاپ پنجم ، انتشارات ، مديريت حوزه علميه قم ، 1381 .

7.  فرصت ها و چالش ها در تبليغات (مقاله) www.irib.ir.tv

8.  محمديان ، محمود ، مديريت تبليغات ، چاپ دوم ، 1382 .

9.  مطهري ، مرتضي حماسه حسيني ، ج اول ، انتشارات صدرا 1363 .

10.                     عماره ، غيب ، در لواي اسلام ، بي نا ، بي نا .

11.     قرائتي ، محسن ، قرآن و تبليغ ، چاپ سوم ، دفتر تبليغات اسلامي ، 1366 .

12.                     عطاران ، چالش هاي فن آوري در هزاره سوم ، نشر سپهر ، 1380 .

13.                     احمديان ، مباني حقوق فضاي اطلاعاتي ، بي نا ، 1383 .

14.     مجموعه مقالات دومين همايش آموزش الكترونيكي ، دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني ، 1383 .

15.     لوين ، لري ، استفاده از اينترنت ، همايون دزواره ، انتشارات مدرسه ، 1382 .

16.                     مظلومي ، احسان ، كليد وب لاگ ، نشر سجاد ، 1384 .

17.     ايزدخواه ، مصطفي ، دايرالمعارف تكنولوژي اطلاعات ، نشر دانش پرور 1385.

18.                     زورق ،‌محمدحسن ، مباني تبليغ ، انتشارات سروش 1368 .


1.Arpanet

2.Internet

3.Hy pretext