- هدف نيازسنجي چيست؟ تعيين هدف اساسي‌ترين مسئله است و هيچ چيز به اندازه‌ي تعيين هدف در نيازسنجي مهم نيست. تعيين هدف بدين معنا است كه نقطه‌ي مطلوب و آرمان پژوهش كاملاً تعريف شود تا سلسله عمليات برنامه‌ريزي شده‌اي كه قرار است در فرايند گردآوري، سازماندهي و تحليل اطلاعات انجام گيرد، معني‌دار و توجيه‌پذير باشد. اين مهم، از هرگونه سر در گمي و بيراهه رفتن پژوهشگران و آشفتگي عمليات جلوگيري مي‌كند.

3-   جامعه‌ آماري مورد مطالعه كدام است؟ جامعه آماري بايد كاملاً تعريف شده باشد تا فرايند نيازسنجي توسط مجريان به سمت و سويي جز آنچه مورد نظر است، گرايش پيدا نكند. اولين مسئله، تعيين جامعه مورد مطالعه يا گروهي است كه نيازهاي­شان سنجيده مي‌شود. اگر تعريف جمعيت موردنظر براي نيازسنجي با استفاده از شاخص­هاي جمعيتي نظير سن، پايگاه اقتصادي و اجتماعي، مليت، نژاد و مانند آنها صورت گيرد، از دقت بيشتري برخوردار خواهد بود، به اعتقاد «برك ويتز»[1] انتخاب جامعه مورد مطالعه كاري بس حساس و مهم است كه به عوامل گوناگوني بستگي دارد. اين عوامل، از جمله منابع سرمايه‌گذاري شده در زمينه نيازسنجي، چگونگي توصيف، گستره، سطح و ماهيت تبليغاتي را كه درباره‌ي طرح نيازسنجي به عمل مي‌آيد، شامل مي‌گردد.

4- چه سؤال­هايي و با چه كيفيتي مطرح مي‌شوند؟ روايي و اعتبار پرسشنامه اعم از شفاهي يا كتبي بايد براي پژوهشگر مسجل شده باشد.

5- چه منابعي در دسترس است؟ اين منابع شامل زمان، بودجه، نيروي انساني، اطلاعات، سازمان و تشكيلات است.

همانگونه كه اشاره شد، نيازسنجي يك مكانيسم مشاركتي است و موفقيت در اجراي آن و دسترسي به اطلاعات مورد نظر، مستلزم همكاري جدي و مشاركت مسئولانه كليه كاربران، سياست­گذاران، مديران، مجريان، برنامه‌ريزان و طراحان در كليه مراحل است.

اجراي پروژه نيازسنجي

هر چند هماهنگ‌كردن فعاليت نيازسنجي با شرايط و الزام­هاي سازمان و جامعه از ضرورت­هايي است كه در مرحله طراحي پروژه بايد بدان توجه كرد، اما در مرحله اجراي پروژه، كيفيت و ميزان اين هماهنگي پديدار مي‌شود و ميزان پايداري اين فعاليت را تعيين مي‌‌كند. به اعتقاد «ريواير» سه عامل در ايجاد هماهنگي و پايداري فعاليت­هاي مربوط به اجراي پروژه‌ي نيازسنجي سهم بنياني دارند:

1-  شرايط مثبت و مطمئن: مقصود از شرايط مثبت و مطمئن، محيط و شرايط مناسب و راحت پيراموني فعاليت نيازسنجي است. نيازسنجي در شرايطي انجام مي‌شود كه طي آن سازمان‌ها و سيستم­هاي گوناگون يا مشابه، و همين‌طور افرادي كه نقش تسهيل كننده و پشتيباني را به عهده دارند، در ارتباط با يكديگر قرار مي‌گيرند. اين شرايط عبارت‌اند از محيط داخلي و خارجي سازمان. محيط داخلي سازمان تابع دو عامل يعني «تدارك و پشتيباني مديريت سازمان» و «فرهنگ سازمان» است و محيط خارجي، شرايط سياسي، اقتصادي، اجتماعي و موقعيت كاربران را شامل مي‌شود. مصداق ديگر شرايط خارجي، وضعيت اقتصادي و توانايي­هاي دولت در حمايت از پروژه‌ي نيازسنجي است. آمادگي يا ضعف مالي دولت مي‌تواند اجراي پروژه‌ را به شدت تحت اثر بگذارد.

2-  كفايت منابع: موضوع كفايت منابع موردنياز- يعني نيروي انساني و هزينه‌ها- بايد قبل از اجراي نيازسنجي مورد ملاحظه قرار گيرد. هرگونه شبهه در تعريف بودجه و هزينه‌هاي آن از مرحله دريافت تا مصرف، اجراي پروژه را متوقف مي‌سازد. نيروي انساني نيز بايد با صرف وقت و دقت كافي انتخاب شود. بايد توجه داشت كه كيفيت نيروي انساني مي‌تواند بر زمان بندي پروژه اثر بگذارد.

3-      تخصص مرتبط با وظيفه محوله: كاربرد پژوهش­هايي نظير نيازسنجي، مستلزم ظرفيت­هاي تخصصي و مهارتي در طراحي روش‌شناسي، گردآوري اطلاعات و تحليل اطلاعات، تبديل يافته‌ها به داده‌هاي كاربردي، و تسلط بر خط‌مشي اجرايي است. خصوصيات نيروي متخصص را مي‌توان در سه مقوله زير دسته‌بندي كرد:

3-1. از نظر فكري و رواني متعهد باشد؛

3-2. داري مهارت­هاي روش‌شناسي، سازماني و ارتباطي، و نيز داراي توانايي كار با افراد مختلف در گروه، تيم و سازمان باشد؛

3-3. قادر به همكاري با افراد ذينفع اعم از افراد ما فوق يا عادي باشد.

در نيازسنجي، فرض­هايي نيز به عنوان فلسفه عملي، كه در زمينه روش‌شناسي مي‌تواند مؤثر واقع شود، قابل طرح است و پژوهشگر بايد آنها را مدنظر قرار دهد اين فرض­ها به قرار زيرند:

1-  نيازسنجي يك موضوع چند بعدي است كه مي‌توان با چند هدف آن را اجرا كرد: هدف اول) اصلاح سيستم ارتباطي درون سازماني؛ هدف دوم) اصلاح روابط با سازمان­هاي ديگر، هدف سوم) جلب رضايت ارباب رجوع؛ هدف چهارم) تصحيح اطلاعات موجود.

2-  نيازسنجي نيازمند يك روش مطالعه‌ي تركيبي است. نياز به روش­هاي چندگانه و فنون متعدد نيازسنجي از آن رو پديد مي‌آيد كه روش­هاي علوم اجتماعي، كامل و بي‌نقص نيستند و استفاده از روش­هاي مكمل، اجتناب‌ناپذير است.

3-  جامعه‌ آماري مورد مطالعه، يك جامعه مركب است و همه افراد و گروه­هايي كه بالفعل يا بالقوه مؤثرند يا در آينده مؤثر خواهند بود، بايد بدون هرگونه مسامحه و پيشداوري، در محدوده‌ي اجراي نيازسنجي مورد توجه قرار گيرند.

4-  نقاط ثقل اطلاعات در جامعه آماري، كه ممكن است سازمان­هاي تخصصي، مراكز مشاوره و افراد مطلع و متخصص باشند، بايد از سوي پژوهشگر شناسايي و «ضريب امتياز» اطلاعاتي كه از آنها دريافت مي‌شود، مشخص گردد. به عبارت ديگر، براي اطلاعات دريافتي بايد طبقه‌بندي ويژه‌اي پيش‌بيني گردد.

5-  نيازسنجي را بايد يك مكانيسم ارتباطي دانست كه فاصله بين منابع و كاربران (توليدكنندگان و مصرف‌كنندگان) را نشان مي‌دهد و راه­هاي بهبود آن را نمايان مي‌سازد.

6-  در شرايط و موقعيت­هاي يكسان، اطلاعات دريافتي از افراد جامعه آماري مورد مطالعه، داراي ضريب و ارزش يكساني هستند و نظرات فردي بر فرد ديگر يا سازماني بر سازمان ديگر مرجح نيست؛ در غير اين‌ صورت مطابق فرض شماره 4 عمل مي‌شود.

7-  همانگونه كه جامعه يك پديده‌ي پويا و متغير است، نيازسنجي نيز يك فرآيند پويا است؛ از اين رو ارزش و اعتبار داده‌هاي حاصل از نيازسنجي در گرو برنامه‌ريزي و اجراي دوره‌اي نيازسنجي است. تنها در اين صورت مي‌توان از به هنگام بودن و صحت اطلاعات حاصل از نيازسنجي، سخن به ميان آورد.

 

 

v   منابع و مأخذ:

فهرست منابع فارسي:

1-  محمدي- داود، برنامه‌ريزي آموزش ضمن خدمت كاركنان در سازمانها، مؤسسات و صنايع، انتشارات پيام، تهران 1382.

2-  عباس‌زادگان- سعيدمحمد و ترك‌زاده- جعفر، نيازسنجي آموزشي در سازمانها، شركت سهامي انتشارات، تهران 1379.

3-  فتحي و اجار‌گاه- كورش، نيازسنجي آموزشي، الگوها و فنون، انتشارات آييژ، تهران 1381.

4-  رضوي- سيد يوسف، نيازسنجي آموزشي با رويكرد پودماني (الگوي عملي)، انتشارات پرتو واقعه، تهران 1382.

5-  آقازاده- محرم و توراني- حيدر، راهنماي عملي سنجش نياز در سازمان­ها، انتشارات آييژ، تهران 1384.

6-  فتحي و اجار‌گاه- كورش، نيازسنجي در برنامه‌ريزي آموزشي و درسي، انتشارات آييژ، تهران 1384.

7-  بابائي- محمود، نيازسنجي اطلاعات، انتشارات مركز اطلاعات و مدارك علمي ايران، تهران 1378.

8-  طائي- حسن و وحيدي- پريدخت و غفراني- محمدباقر، نيازسنجي نيروي انساني متخصص و سياست­گذاري توسعه منابع انساني كشور، انتشارات مؤسسه پژوهشي و برنامه‌ريزي آموزش عالي- تهران 1382.

9-  محسني- منوچهر، جامعه‌شناسي عمومي، انتشارات طهوري، تهران 1368، چاپ نهم.

10-                      فتجي واجارگاه- كورش، درآمدي بر برنامه‌ريزي آموزش ضمن خدمت كاركنان، انتشارات سرآمد كاوش، تهران 1376.

11-                      دوران- رانيل، نظريه سيستم­ها، ترجمه دكتر محمد يمني، شركت انتشارات علمي و فرهنگي، تهران 1376.

12-                      سرافراز، كبري، تبيين الگوي مناسب نيازسنجي آموزشي مديران مدارس متوسطه شهر تهران، پايان‌نامه كارشناسي ارشد.

13-                      احمدي‌مقدم- فريبا، نيازسنجي آموزشي مدارس ابتدائي مناطق هفتگانه شهر مشهد.

14-                      فتحي‌واجارگاه، كورش، طراحي الگوي نيازسنجي در برنامه درسي، پايان‌نامه دكتري، دانشگاه تربيت مدرس.

15-                      بهرامي، سوسن، مديران و كارشناسان بهداشتي و الگوهاي مناسب نيازسنجي، پژوهش

16-                      رفيع پور، فرامرز، جامعه روستايي و نيازهاي آن، تهران ، شركت سهامي انتشار، 1364

17-                      حفيظي‌فرد، محمود، تعيين‌نيازهاي‌آموزشي،‌هماهنگ، دروه‌ي‌بيست‌و‌يكم، پاييز،‌1370

18-                      سعادت، اسفنديار، مديريت منابع انساني، سمت، 1375

19- گراهام- اچ‌تي، مديريت منابع انساني- ترجمه دكتر سيد محمد عباس‌زادگان، موسسه انتشارات سوره، 1377،

 

فهرست منابع انگليسي:

1-       Molenda. M,Pershing, P.Reigeluth (1996) Designing in structional systems. Newyork: Mc Graw Hill.

2-       Mager R. pipe (1997) Analyzing performance problems Atllanta,GA: Center for Effective performance

3-       Harless J.(1970) Anounce of analysis. Newman G.A: Harless Performance Guid.

4-       Kaufman R.Rojas. mayer, H.(1993) Need Assessment.

5-      Gillbert T.(1978). Human competence: Engineering worthy performance. Newyork: Mc Graw Hill.

6-       Brinkerhoff,Gills. (1994) he Learning alliance. Sanfrancisco , Jossey Bass

7-       Schein.E.H-organizational psychology.Englwood cliffs, prentice Hall 1980

8-       Sloman. Martyn. Training strategy. Gower. 1994-P.85

9-       Soriano,Fernando,conducting Needs Assessment: A multidisciplinary Approach. SAGE publisher, Torento 1997.P.22.

10-   Bamrough. Jacquie- training your staff, the Industrial society 1996.P.10.

11-   Kaufman.R,strategic planning in Education. Technomic Publication. 1991.

12-   Gentry, c.Instruction Development. Wadoworth publishing company. 1994.P.18.

13-   Unruh and unruh. Curriculum Development. Mccutchan publishing company, 1988.P.18

14-   . woodall, Jean and winstantly, Diana- management Development Blackwell 1998-P.111-135.

15-   Truelove-Steve, Training in Practice, Blackwell 1997-P.8-16.

16-   Goldstein- Irwin.Training in organizations. Brooks/cole Pub.co-1993.P.29-72.

17-   Grifliths, Ken and Williams. Rechard. Learning Approach to change. Gower. 1998-P.48-60.

18-   Stout, sunny, managing training. Kogan Page. London 1993.P.43-44

19-   CBarker.D.fault Tree Analysis: It’s Implication for use in Education. The falmer press 1976.

20-   Dalziel ,A.organizational training Needs. London:Gower publishing. 1994. P.15

21-   Burtton and Merrill. Need Assessment. Educalional technology publication 1977

22-    Houston, W.R. Assessment school/ college/ community Needs. Teacher crops Development Activities. Omaha 1978.P.57-59.

23-   Hobbs Darly (1987) strategy for Need Assessment in Need Assessment: theory and methods by.D.E Johnson .U.S.A Lowa university press.P.24.

24-   Berkowitz, susan (1996). Creating the Research Design for a Need Assessment. in Need Assessment :A creative and practical Guide for social scientisis. By Rebeccu Reviere U.S.A: taylor and Francis Publisher science. P.18.

25-   Rothman, Jack and Gant. Lary m (1987) Approaches and models of community intervention, in Need Assessment: Theory and methods U.S.A: lowa university Press.P.37-40.

26-   Unesco-Guidelines for the organization of training courses. Unesco. Paris. 1985, P.27

27-   Butler,lorna micheal and Butler, Robert (1987). Guidelines, in Need Assessment: Theory and methods. D.E.Johnson. U.S.A. lowa university Press. P.24.

28-    Neuber, Keith A.and Associates (1985) Need Assessment: A model for community planning. England: Sage Publications.

29-    Postlethwaite, T.N-Error Analysis. In: International Encyclopedia of curriculum, Edited by A.Lewy Pergamon Press 1991,

30-   Reviere. Rebeccu (1996) setting the stage. In Need Assessment: A creative and Practical Guide for social scientisis. U.S.A: Taylor and Francis Publisher science: P.6

31-   Rossett,A.(1987) Training needs assessment. Englewood cliffs Educational technology publications.

32-   Summers Gene F.(1987). Democratic Governace, in Need Assessment: Theory and method. By D.E.Johnson.U.S.A:lowa university press.P.3

33-   Denis Mc Quail and seven windhal. Communication models. Longman. Newyork, 1990..

34-   Denis Mc Quail, mass communication theory. Sage publication. London1993.

D enis Mc Quail and seven windhal. Communic

[1] - Berkowitz, susan (1996). Creating the Research Design for a Need Assessment. in Need Assessment :A creative and practical Guide for social scientisis. By Rebeccu Reviere U.S.A: taylor and Francis Publisher science. P.18.